ایلام- گسترش روزافزون شبکههای اجتماعی و باور نادرست مصونیت داشتن در «صفحه شخصی»، بسیاری از کاربران را با پروندههای قضایی نظیر اخاذی، هتک حیثیت و انتشار تصاویر خصوصی روبهرو کرده است.
خبرگزاری مهر، گروه استانها- مجتبی کاور:با توسعه روزافزون شبکههای اجتماعی و پلتفرمهای متعدد، شاهد انتشار اخبار و رویدادهای گوناگون در جهان هستیم؛ پلتفرمهایی که سبب شدهاند امروز در هر نقطهای از جهان، رویدادها و اتفاقات در کمتر از یک چشم بر هم زدن در دهکده جهانی منتشر شوند.
در کنار انتشار اخبار و گزارشهای مختلف، شاهد تولید محتوا در حوزههای گوناگون از سوی برخی هنرمندان، تولیدکنندگان سریالهای تلویزیونی و حتی افراد عادی هستیم.
با گسترش و فراگیری پلتفرمها در دهکده جهانی، دولتها نیز برای حفاظت از خانوادهها و جوانان، متناسب با شرایط سنی، حفظ حریم خصوصی و امنیت خانوادهها، قوانین و محدودیتهایی در سطوح گوناگون برای کودکان، نوجوانان و جوانان تعیین کردهاند.
آنچه در جامعه ما مشهود است، کمتوجهی دستگاههای نظارتی بهویژه نهادهای فرهنگی به این مقوله است؛ بهطوریکه شاهد گسترش روزافزون تولید محتواهای نامتعارف و هنجارشکنانه در شبکههای اجتماعی کشور بهویژه اینستاگرام، و نبود ردهبندی و محدودیتهای سنی هستیم. این روند موجب شده کانون گرم خانوادهها هدف قرار گیرد و فرهنگی خارج از عرف یا به تعبیری تولید محتوای سمی ترویج یابد؛ درحالیکه تا به امروز هیچ نهاد و دستگاه فرهنگی در مواجهه با این تولیدات که هویت جامعه ایرانی و خانوادهها، بهویژه قشر جوان و نوجوان را نشانه رفته است، اقدام عاجلی انجام نداده است.
از این رو، گفتوگویی با خلیل کمربیگی، جامعهشناس، و بهروز جباری، قاضی دادگستری و کارشناس حقوقی داشتهایم.
قانون برای تولید، تکثیر و انتشار آثار مبتذل چه می گوید
یک قاضی دادگستری در این زمینه در گفتگو با خبرنگار مهر گفت: فضای مجازی امروز به بخش مهمی از زندگی اجتماعی تبدیل شده است و شبکههای اجتماعی مانند اینستاگرام و سایر بسترهای مشابه، امکان تولید و انتشار سریع محتوا را برای همگان فراهم کردهاند؛ اما این آزادی در تولید و انتشار محتوا، بهمعنای آزادی مطلق و خارج از چارچوب قانون نیست.
بهروز جباری افزود: یکی از قوانین مهم در این زمینه، «قانون نحوه مجازات اشخاصی که در امور سمعی و بصری فعالیتهای غیرمجاز مینمایند» است. این قانون برای تولید، تکثیر و انتشار آثار مبتذل و مستهجن، مقررات مشخصی در نظر گرفته است.
وی تصریح کرد: در این قانون، میان آثار مستهجن و مبتذل تفاوت وجود دارد و تشخیص مصداق باید بر اساس تعاریف قانونی و شرایط هر پرونده انجام شود. از سوی دیگر، ماده ۱۴ قانون جرایم رایانهای نیز انتشار، توزیع یا معامله محتوای مستهجن از طریق سامانههای رایانهای و مخابراتی یا حاملهای داده را جرمانگاری کرده است.
این قاضی دادگستری افزود: اگر محتوایی واجد شرایط قانونیِ عنوانِ مجرمانه باشد، بارگذاری و قرار دادن آن در یک صفحه، کانال، سایت یا شبکه اجتماعی میتواند موضوع مسئولیت کیفری قرار گیرد.
جباری ادامه داد: یکی از برداشتهای اشتباه این است که فرد تصور میکند «فضایی که در اختیار دارم صفحه شخصی من است و هر محتوایی بخواهم میتوانم در آن منتشر کنم». از نظر حقوقی چنین قاعدهای وجود ندارد و مالکیت یا مدیریت یک صفحه، به فرد اجازه نمیدهد هر محتوایی را بدون توجه به موازین قانونی منتشر سازد.
این کارشناس حقوقی افزود: صفحه شخصی نیز در صورت انتشار محتوای مجرمانه میتواند محل وقوع یا ارتکاب جرم باشد. همین موضوع درباره اینفلوئنسرها، افراد مشهور فضای مجازی و صاحبان صفحات پرمخاطب نیز صدق میکند؛ اینفلوئنسر بودن بهخودیخود جرم نیست، اما مصونیت قانونی هم ایجاد نمیکند.
استوری، ریلز، پست یا لایو هم مشمول قانون می شوذ
وی گفت: موضوع مهم دیگر، محتوایی است که توسط خود فرد تولید میشود؛ یعنی شخص خودش در تصویر یا فیلم حضور دارد و سپس آن را در صفحه خود منتشر میکند. در این حالت، باید میان حق شخص برای تولید محتوای شخصی و مسئولیت ناشی از انتشار محتوای مجرمانه تفکیک قائل شد.
این قاضی دادگستری تصریح کرد: اینکه فرد خودش تصویر را تهیه کرده، خودش در آن حضور داشته یا خودش آن را در صفحهاش منتشر کرده باشد، بهتنهایی مانع بررسی مسئولیت کیفری نیست. بهعبارت دیگر، اگر رفتار انجامشده دارای عنوان مجرمانه و سایر شرایط قانونی باشد، خودانتشاری مانع از مسئولیت کیفری نخواهد بود.
این کارشناس حقوقی بیان کرد: از نظر حقوقی، صرف اینکه محتوا در قالب استوری، ریلز، پست یا لایو منتشر شده باشد، موجب خروج آن از قلمرو قانون نمیشود. ممکن است یک محتوا برای مدت کوتاهی در استوری قرار گیرد و سپس حذف شود، اما کوتاهبودن مدت انتشار، بهخودیخود باعث قانونیشدن محتوا نمیشود. همچنین پاککردن محتوا پس از انتشار، لزوماً بهمعنای زوال مسئولیت کیفری نیست؛ زیرا در صورت تحقق ارکان جرم، موضوع میتواند بر اساس ادله موجود و شرایط پرونده مورد رسیدگی قرار گیرد.
جباری با اشاره به انتشار تصاویر و فیلمهای خصوصی افراد گفت: ماده ۱۷ قانون جرایم رایانهای برای انتشار یا در دسترس قرار دادن صوت، تصویر یا فیلم خصوصی و خانوادگی دیگری بدون رضایت او، در شرایط مقرر قانونی، مسئولیت کیفری پیشبینی کرده است.
وی با تأکید بر اینکه رضایت به ثبت یا ارسال یک عکس، لزوماً بهمعنای رضایت برای انتشار عمومی آن نیست، تصریح کرد: اگر فردی تصویری را در بستر یک رابطه خصوصی برای شخص دیگری ارسال کند، دریافتکننده نمیتواند صرفاً به دلیل در اختیار داشتن فایل، آن را در فضای مجازی بازنشر دهد؛ چراکه این اقدام علاوه بر لطمههای شدید حیثیتی، میتواند زمینهساز تهدید، اخاذی و فروپاشی روابط خانوادگی شود.
جباری ادامه داد: در برخی پروندهها، شخص نهتنها تصویر یا فیلمی را منتشر میکند، بلکه از آن به عنوان اهرم تهدید یا باجخواهی استفاده مینماید. «قانون نحوه مجازات اشخاصی که در امور سمعی و بصری فعالیتهای غیرمجاز مینمایند» در مواد ۴ و ۵، برای رفتارهای مرتبط با سوءاستفاده از آثار مستهجن، تهدید به انتشار و بهرهگیری از این آثار برای اخاذی یا مقاصد نامشروع، احکام و مجازاتهای مشخصی تعیین کرده است. بنابراین، تهدید افراد با عباراتی نظیر «اگر فلان کار را انجام ندهی، عکس یا فیلمت را پخش میکنم»، موضوعی ساده یا صرفاً یک اختلاف شخصی نیست و در صورت انطباق با شرایط قانونی، واجد عنوان مجرمانه مستقل خواهد بود.
این قاضی دادگستری به دستکاری و تحریف تصویر، فیلم یا صدای افراد اشاره کرد و گفت: ماده ۱۶ قانون جرایم رایانهای، تغییر یا تحریف صوت، تصویر یا فیلم دیگری و انتشار آن را به نحوی که عرفاً موجب هتک حیثیت شود، جرمانگاری کرده است. بنابراین، استفاده از تصاویر دیگران برای تولید محتوای تحقیرآمیز، جعلی یا موهن، بسته به شرایط پرونده میتواند مسئولیت کیفری در پی داشته باشد.
وی با اشاره به حمایت ویژه قانون از کودکان و نوجوانان اظهار داشت: در مورد اطفال و نوجوانان، حساسیت قانونگذار دوچندان است؛ بهگونهای که در ماده ۱۰ «قانون حمایت از اطفال و نوجوانان» (مصوب ۱۳۹۹)، رفتارهایی همچون سوءاستفاده و بهرهکشی جنسی، ارائه محتوای مستهجن یا مبتذل به طفل یا نوجوان، و همچنین بهکارگیری آنان برای تهیه، تولید، توزیع یا نمایش چنین آثاری جرم دانسته شده است. بنابراین، اگر کودک یا نوجوانی در تولید یا انتشار محتوای نامناسب مشارکت داده شود، نمیتوان ماجرا را صرفاً به عنوان یک انتخاب فردی از سوی نوجوان قلمداد کرد؛ بلکه باید نقش بزرگسالان، شیوه دسترسی، سوءاستفادههای احتمالی و شرایط تولید و انتشار با دقت بررسی شود.
جباری ادامه داد: انتشار محتوای خصوصی یا نامتعارف میتواند همسر، فرزندان و سایر اعضای خانواده را متأثر سازد؛ از این رو خدشهدار شدن حریم خصوصی، آسیب به آبرو، اختلافات خانوادگی، تهدید، اخاذی و سوءاستفاده از تصاویر، از جمله پیامدهای مخرب این دست رفتارهاست.
وی تصریح کرد: حمایت از خانواده در فضای مجازی تنها به محدودسازی دسترسی به اینترنت خلاصه نمیشود؛ بلکه دربرگیرنده حفاظت از حریم خصوصی، آموزش عمومی، پیشگیری، مراقبت از کودکان و نوجوانان، و برخورد قانونی قاطع با تهدید، اخاذی و انتشار محتوای مجرمانه است.
این کارشناس حقوقی تأکید کرد: آزادی بیان و فعالیت در فضای مجازی تا جایی محترم است که با حقوق دیگران و موازین کیفری تعارض پیدا نکند؛ بنابراین، آگاهی از قوانین و احترام به حریم خصوصی افراد، علاوه بر پیشگیری از آسیبهای خانوادگی و اجتماعی، مانع از گرفتار شدن شهروندان در پروندههای قضایی خواهد شد.
فضای مجازی را نمیتوان حذف کرد
در ادامه این گفتگو، یک جامعهشناس ایلامی در گفتگو با خبرنگار مهر اظهار داشت: پیش از هر داوری درباره خطرات اینستاگرام یا فضای مجازی، نخست باید این واقعیت اجتماعی بنیادین را به رسمیت بشناسیم که فضای سایبر دیگر ابزاری جانبی یا محیطی حاشیهای در کنار زندگی روزمره نیست؛ بلکه به تعبیری، به محیط زیست دوم و «زیستجهان» ما تبدیل شده است.
خلیل کمربیگی گفت: فضای مجازی را نمیتوان حذف کرد، بلکه باید زیستن در آن را آموخت؛ چراکه این فضا خود را بر تمام ساختارها و ردههای سنی تحمیل کرده است.
وی ادامه داد: از خردسالان تا سالمندان، و حتی کسانی که بهطور مستقیم حساب کاربری ندارند، از پیامدهای فرهنگی، اقتصادی و روانی این فضا متأثر میشوند. از این رو، رویکرد صرفاً قضایی یا انتظامی که فضای مجازی را فقط بستر وقوع جرم یا یک عامل تهدید بیرونی میبیند، پاسخگوی پیچیدگیهای این پدیده نیست.
این جامعهشناس افزود: نسل نو در دل «جامعه شبکهای» متولد و جامعهپذیر شده است؛ چراکه بخش عمده آموزش، سرگرمی، تجربه زیسته، هویتیابی، ابراز وجود و حتی الگوهای رفتاری آنان در همین فضا شکل میگیرد.
کمربیگی خاطرنشان کرد: در گذشته، خانواده و سپس مدرسه، کانونهای بلامنازع فرایند جامعهپذیری بودند و والدین مراجع بیرقیب بازتولید ارزشها به شمار میرفتند؛ اما امروزه انحصار این نهادهای سنتی شکسته شده و چهرههای مجازی، اینفلوئنسرها، تولیدکنندگان محتوا و فراتر از همه، «منطق الگوریتمها»، جایگاه نهادهای پیشین را پر کرده و به مراجع هویتی و رفتاری نسل جدید بدل شدهاند؛ بهگونهای که ما با یک جابهجایی عمیق در نظام مرجعیت اجتماعی مواجه هستیم.
هراسافکنی مداوم یا ترغیب به فرار از فضای مجازی گرهی از کار باز نمیکند
وی یادآور شد: از این زاویه، تقلیل مسئله به پرسشهایی مانند «اینستاگرام خوب است یا بد؟»، صورتمسئله را سادهانگارانه میکند؛ زیرا هیچ پدیده ارتباطی ذاتاً سیاه یا سفید نیست. اینستاگرام میتواند پیشران خلاقیت، کسبوکارهای خرد، آموزش و گسترش پیوندهای اجتماعی باشد و در عین حال میتواند بستری برای مقایسههای اجتماعی فرساینده، مصرفگرایی نمایشی، اضطراب هویتی، خشونت مجازی و تحدید حریم خصوصی به شمار رود.
این جامعهشناس تأکید کرد: عامل تعیینکننده در این میان، نحوه مواجهه و مجهز شدن به «سواد رسانهای انتقادی» است. هر اندازه فرد درک عمیقتری از سازوکارهای این فضای نوین پیدا کند، آسیبپذیری او کاهش مییابد. بنابراین، هراسافکنی مداوم یا ترغیب به فرار از فضای مجازی گرهی از کار باز نمیکند، بلکه باید الفبای زیستن در جامعه شبکهای را آموزش داد.
وی با یادآوری تجربه تاریخی مواجهه با فناوریهای پیشین گفت: تجربه مواجهه با دستگاههای ماهواره پیش روی ماست؛ دههها این رسانه نفی و انکار شد، اما در ساختار واقعی در پستوی خانهها مورد استفاده قرار گرفت. پیامد آن سیاست، از دست رفتن فرصت نقد و بررسی، تعمیق آسیبهای فرهنگی و تثبیت نوعی تناقض پایدار بود. امروز نیز خطر تکرار همان چرخه یعنی «انکار، هراس اخلاقی، انسداد و سرانجام پذیرش دیرهنگام و منفعلانه«در قبال شبکههای اجتماعی و بهویژه اینستاگرام احساس میشود.
کمربیگی ادامه داد: در برخی جوامع توسعهیافته با سرمایه اجتماعی بالا، خانوادهها خود از حاکمیت مطالبه میکنند که ضوابط سختگیرانهای برای صیانت از کودکان در فضای مجازی تعیین کند؛ اما در جامعه ما، به دلیل افت اعتماد و تصمیمگیریهای ناپایدار، هرگونه سیاستگذاری و ضابطهمندی—حتی اگر با نیت محافظت از کودکان تدوین شده باشد—از نگاه بخشی از جامعه نوعی مداخلهگری و محدودسازی آزادی تعبیر میشود؛ تا جایی که گاه برخی خانوادهها در واکنش به رویکردهای دستوری، فرزندان خود را بدون آموزش و نظارت رها میکنند.
این جامعهشناس با اشاره به نقش نهاد آموزشوپرورش گفت: دستگاه تعلیم و تربیت نیز در این حوزه با بحران کارکرد روبهرو است. گنجاندن کتابهایی نظیر «تفکر و سواد رسانهای» در مدارس اقدامی نمادین و مثبت بود، اما در مرحله عمل به نوعی فرمالیسم و رفع تکلیف اداری تقلیل یافت.
وی با بیان اینکه محتوای این قبیل کتب اغلب صلب، کمکشش، کهنه و موعظهمحور بوده و با زیست دیجیتال، پویا و تصویرمحور نسل کنونی همخوانی ندارد، افزود: مدرسه تنها زمانی مرجعیت خود را بازمییابد که متون آموزشی و الگوهای تدریس خود را با تحولات نوین هماهنگ سازد و معلمان نیز خود به درکی عمیق از جهان سایبر مجهز شوند تا بتوانند نقش میانجی گفتوگو را بر عهده بگیرند.
این صاحبنظر با تأکید بر مسئولیت خانوادهها اظهار کرد: در چنین شرایطی، بار اصلی مسئولیت دوباره بر دوش نهاد خانواده قرار میگیرد؛ هرچند بسیاری از والدین به دلیل شکاف نسلی دیجیتال و تسلط کمتر بر فناوری، در موضعی تدافعی گرفتار شدهاند و حس میکنند نصایح سنتی کارایی خود را از دست داده است.
کمربیگی تصریح کرد: خانوادهها در نحوه نظارت بر فرزندان باید الگوی «دیدهبانی همدلانه» و «گفتوگوی تعاملی» را در پیش بگیرند؛ به این معنا که اینستاگرام و شبکههای اجتماعی از یک موضوع پنهان و تابو، به مبحثی برای تبادلنظر بر سر میز غذا و در محیط خانه بدل شود. والدین باید در کنار فرزندان به تحلیل صفحات مجازی بنشینند، محتواها را به بوته نقد بسپارند، منطق اخبار جعلی و فرهنگ نمایشی را آشکار کنند و سواد رسانهای را در بستر پیوندهای عاطفی رشد دهند.
این جامعهشناس در پایان تأکید کرد: حذف یا نادیدهگرفتن فضای مجازی ممکن نیست؛ چراکه این فضا امتداد زیست واقعی ماست و چاره کار در یادگیری زیست مسئولانه، ترمیم اعتماد نهادی و پرهیز از برخوردهای صرفاً امنیتی با پدیدههای فرهنگی نهفته است. آینده از آنِ کسانی نیست که در پستوها منزوی میشوند یا چشم بر دگرگونیهای فناورانه میبندند؛ بلکه آینده به کسانی تعلق دارد که قواعد زیست آگاهانه و نقادانه در عصر ارتباطات شبکهای را میآموزند و آن را تمرین میکنند.
آنچه از برآیند دیدگاههای حقوقی و جامعهشناختی برمیآید، این است که فضای مجازی دیگر یک پدیده موقت یا انتخابی نیست، بلکه به عنوان «محیط زیست دوم» بخش جداییناپذیر زندگی امروز است.
در این میان، تصور مصونیت در چارچوب «صفحه شخصی» توهمی بیش نیست و قانون، مرزهای حریم خصوصی و هنجارهای عمومی را با قاطعیت رصد میکند. از سوی دیگر، تقلیل مسئله به هراسهای اخلاقی و رویکردهای انکاری، تنها نسل نو را به دامن الگوریتمهای بیرحم میاندازد.
گذار ایمن از این گرداب، نیازمند هوشیاری مضاعف نهادهای متولی، بازنگری در شیوه آموزش سواد رسانهای در مدارس و بیش از همه، گفتوگوی آگاهانه در کانون گرم خانواده است؛ چراکه پیش از تشکیل هر پرونده قضایی یا آسیب هویتی، آگاهی و دیدهبانی همدلانه، مطمئنترین سپر دفاعی جامعه در برابر امواج مسموم این دهکده جهانی خواهد بود
کد مطلب 6958563
-
بیانیه «تهران پاریس تهران/ پل» در پی اعلام جرم دادستانی؛ خطای دید بود!
-
آبرسانی سیار به عشایر بخش ارم با جدیت ادامه دارد
-
مرادی: حریق در ۲ هزار مترمربع از مراتع دیواندره مهار شد
-
رضایت رئیس فدراسیون وزنهبرداری از اقامت در «دهکده شناور» ناگویا
-
دانشآموزان دختر «شهرکهنه» قوچان چشمانتظار رشتههای نظری
-
ایران در شیرجه هماهنگ ۳ متر هشتم شد
-
افتتاح نمایشگاه آثار جلیل رسولی؛ هرگز اثری بدون رضای خدا خلق نمیکنم
-
تاراج هویت در فضای مجازی؛ از توهم آزادی در صفحه شخصی تا تغییر مرجعیت
-
انتقاد نماینده عراقی از اقدام بغداد علیه ایران
-
هوای نخستین شنبه پاییزی اصفهان آلوده است
-
عبدالمهدی: بستن فرودگاههای عراق به روی پروازهای ایران اشتباه بزرگ است
-
سقوط و فوت پسر ۱۰ ساله در چاه ۳۰ متری باغویلا در حومه مشهد
-
درگیری در شهرک ولیعصر اصفهان با شلیک تیر هوایی پلیس پایان یافت
-
اعلام جرم دادستانی تهران علیه عوامل یک تئاتر بهدلیل رفتار خلاف شئون
-
آنالیز وزن به وزن کشتی آزاد برای بازیهای آسیایی؛ پشتوانهسازی نداریم
-
شاهمرادی زاده: آرمانهای شهدا با حضور مردم تداوم مییابد
-
نخست وزیر قطر: پیشرفتهایی در مذاکرات تهران و واشنگتن حاصل شد
-
آتش سوزی اتوبوس در مسیر مشهد-قوچان، بدون تلفات جانی مهار شد
-
تهران قویتر از قبل است؛ بازتاب جنگ علیه ایران در رسانههای جهان
-
برزگر: اقتدار دریایی ایران با تکیه بر توان داخلی شکل گرفت
-
روزنامههای ورزشی شنبه چهارم مهر ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی شنبه چهارم مهر ۱۴۰۵
-
روزنامههای صبح شنبه چهارم مهر ۱۴۰۵
- خرید اپل ایدی
- شمش نقره
- کلینیک ترک اعتیاد تهران
- دوربین مداربسته
- مبلمان اداری
- جراح بینی تهران
- بلکا
- جراح بینی در تهران
- لوازم تحریر
- خرید طلای آب شده
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مداحی اربعین
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- فروش مواد شیمیایی
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه