اقتصاد ایران برای بیش نیم قرن است که با تورمهای دو رقمی و بالا دست و پنجه نرم میکند. اقتصاددانان در بلندمدت علت اصلی تورم را رشد نقدینگی میدانند.
به گزارش خبرنگار مهر، اقتصاد ایران برای بیش نیم قرن است که با تورمهای دو رقمی و بالا دست و پنجه نرم میکند. اقتصاددانان در بلندمدت علت اصلی تورم را رشد نقدینگی میدانند. این در حالی است که اقتصاد ایران در یک سال گذشته تجربهای را از سر گذرانده که رابطهٔ متعارف نقدینگی و تورم به تنهایی نمیتواند وضعیت فعلی تورم در کشور را توضیح دهد. به به عبارت دیگر از بهار سال گذشته که دو جنگ به کشور تحمیل شده، غبار نااطمینانی اقتصاد ایران را فراگرفته است. به طبع در زمانی که شوکهای خارجی مکرر به اقتصاد وارد میشود و نا اطمینانی در اوج خود به سر میبرد، صرفا تغییرات نقدینگی نمیتواند پاسخی به چرایی تورم باشد.
اکنون این سوال که مطرح میشود که در شرایط کنونی چگونه تورم کنترل خواهد شد؟ در شرایط عادی که نقدینگی علت اصلی تورم است، بانک مرکزی و سیاستگذار پولی با توجه به ابزارهایی که برای کنترل نقدینگی در دست دارد، متولی اصلی کنترل تورم است. اما در زمان وقوع شوکهای خارجی، عواملی تورم را تعیین میکند، که سیاستگذار پولی کنترل چندانی روی آنها ندارد. در این گزارش به برخی از این عومانل پرداخته شده است.
نرخ ارز ؛ کانال انتقال شوک خارجی به قیمت داخلی
میانگین ماهانه دلار از حدود ۱۱۱ هزار تومان در مهر ۱۴۰۴ به ۱۶۳ هزار تومان در اسفند رسید (رشد ۴۷ درصد در ۶ ماه)، دقیقاً همزمان با تشدید تنشهای نظامی و تحریمی. در فروردین با موج امیدواری نسبت به مذاکرات، نرخ کمی افت کرد (۱۵۶ هزار تومان)، اما با از سرگیری تنشها در اردیبهشت و خرداد دوباره جهش کرد و در بازه مرداد تا شهریور، با تشدید دوباره نگرانیهای امنیتی (تنگه هرمز، احتمال از سرگیری درگیری) از حدود ۱۸۹ به بیش از ۲۲۹ هزار تومان رسید، یعنی در یک سال، رشدی نزدیک به ۱۰۰ تا ۱۴۰ درصد. نکته مهم اینجاست که جهشهای نرخ ارز اغلب در بازه چند روزه و همزمان با انتشار اخبار منفی رخ دادهاند، به عبارت دیگر در یک سال سال گذشته عامل اصلی جهشهای ارزی شوکهای خارجی بوده تا عوامل بنیادین اقتصادی.
همچنین ارز هم مانند هر کالای دیگری در اقتصاد است، اگر کمیاب شود گران خواهد شد. ورود ارز به داخل کشور از 2 مسیر اصلی است، نخست فروش نفت و دوم ارز حاصل از صادرات. در شرایط فعلی از دو مسیر در تنگنای شدید قرار گرفته است.
نمودار ۱ — نرخ دلار در بازار آزاد، میانگین ماهانه (مهر ۱۴۰۴ تا شهریور ۱۴۰۵؛ هزار تومان)
حلقه بازخورد: نرخ ارز، انتظارات، و نقدینگی
آنچه شوک خارجی را خطرناک میکند، تبدیلشدنش به یک حلقه خودتقویتشونده است: کاهش ارزش ریال قیمتها را بالا میبرد؛ افزایش نرخ ارز انتظارات تورمی را تشدید میکند؛ انتظارات تورمی تقاضا برای ارز و داراییهای بادوام را افزایش میدهد؛ و این تقاضا دوباره بر ریال فشار میآورد. تحلیلها نشان میدهد جنگهای ۱۲روزه و ۴۰روزه از مسیر «فعال کردن انتظارات تورمی و سپس رشد نقدینگی» فشار قیمتی را تشدید کردهاند.
سیالیت پول: علامت نااطمینانی
برای سنجش دقیقتر رفتار نقدشوندگی، متغیری با عنوان سیالیت پول تعریف میشود: نسبت پول یا همان اسکناس و مسکوک و سپرده های دیداری، به شبهپول (سپردههای غیردیداری و بلندمدت). این نسبت نشان میدهد به ازای هر واحد پسانداز قفلشده در سپردههای بلندمدت، چه میزان پول نقد و آمادهبهمصرف در اقتصاد در گردش است؛ هرچه این عدد بالاتر باشد، بخش بیشتری از نقدینگی سیال و مستعد تبدیل سریع به کالای بادوام یا ارز است.
دادههای بانک مرکزی نشان میدهد سیالیت پول در بازه 1397 تا 1404 کاملاً همسو با چرخه تنشهای ژئوپلیتیک نوسان کرده است: این نسبت از ۳۲.۶ درصد در بهار ۱۴۰۳ به اوج ۳۴.۹ درصد در زمستان همان سال (همزمان با تشدید نگرانیهای امنیتی) رسید، سپس با فروکش موقت تنشها در بهار ۱۴۰۴ به کف ۳۱.۵ درصد افت کرد، و از آن پس با از سرگیری و تشدید تدریجی بحران، بهطور پیوسته صعود کرد تا در زمستان ۱۴۰۴ به رکورد ۳۴.۵ درصد برسد. این الگوی دقیقاً همزمان با نوسانات نرخ ارز، نشان میدهد سیالیت پول یک شاخص پیشرو برای اندازهگیری اثر شوک خارجی بر رفتار نگهداری دارایی توسط خانوارهاست: در دورههای افزایش نااطمینانی، مردم پول خود را از سپردههای بلندمدت خارج و بهشکل نقد یا شبهنقد نگه میدارند تا برای واکنش سریع به تغییرات قیمتی آماده باشند رفتاری که خود، دور بعدی فشار تورمی را تغذیه میکند.
نمودار ۲ — سیالیت پول (نسبت پول به شبهپول)، به تفکیک فصل (۱۴۰۳ تا ۱۴۰۴؛ منبع: بانک مرکزی ایران).
سرعت گردش پول: تشدیدکننده نامرئی
سرعت گردش پول (نسبت GDP اسمی به نقدینگی) در شرایط عادی نسبتاً باثبات است، اما در دوره شوک افزایش مییابد؛ چون خانوارها و بنگاهها بهجای نگهداری پول، سعی میکنند سریعتر آن را به کالا یا ارز تبدیل کنند. با توجه به اینکه رشد نقدینگی (۵۳ درصد در پایان ۱۴۰۴) بهمراتب از رشد GDP اسمی پیشی گرفته، و همزمان سیالیت پول در حال افزایش است، شواهد غیرمستقیم نشان میدهد سرعت گردش پول نیز در این دوره صعودی بوده یعنی حتی بدون رشد بیشتر نقدینگی، صرفِ تغییر رفتار (کاهش تمایل به نگهداری پول) فشار تورمی را چند برابر کرده است.
سهگانه تورم، رشد نقدینگی و رشد نرخ ارز
همبستگی زمانی میان سه متغیر اصلی اسمی اقتصاد کلان گویاست. در بازه ۱۴۰۳ تا ۱۴۰۴، رشد نرخ ارز (خط نارنجی نمودار) همواره پیشتاز بوده و از فصل به فصل شتاب گرفته؛ رشد نقدینگی (خط آبی) با تأخیر و کندتر اما پیوسته دنبال کرده؛ و تورم نقطهبهنقطه (خط پایینی) در بازههای تنش، جهشهای ناگهانی داشته که با چرخه آرام نقدینگی همخوانی ندارد. بهطور مشخص، از ابتدای 1403 تا پایان 1404، رشد نرخ ارز از 23 به 80 درصد رسیده (رشدی نزدیک به چهار برابر) در حالی که رشد نقدینگی تنها از ۲۷ به ۵۳ درصد رسیده است. این فاصله فزاینده میان دو خط، دقیقاً نشانگر نقش غالب شوک خارجی (از طریق نرخ ارز) نسبت به عامل پولی صرف است.
نمودار ۳ — مقایسهٔ نرخ تورم نقطهبهنقطه، رشد نقدینگی و رشد نرخ ارز، همگی بهصورت سالانه
چرا عوامل برونزا در این دوره غالباند؟
دادههای رسمی بانک مرکزی نشان میدهد رشد نقدینگی نسبت به فصل مشابه سال قبل از حدود ۲۷ درصد در بهار ۱۴۰۳ به بیش از ۵۳ درصد در زمستان ۱۴۰۴ رسیده، یعنی تقریبا دو برابر شده است. اما نکته کلیدی این است که این جهش، نه تدریجی و خطی، بلکه دقیقاً از فصل بهار ۱۴۰۴ (همزمان با تشدید تنشهای ژئوپلیتیک و آغاز جنگ ۱۲روزه) شتاب گرفته: از ۳۲.۴ درصد در بهار به ۳۶.۸، سپس ۴۰.۹ و در نهایت ۵۳.۳ درصد در پاییز و زمستان رسید. این الگو نشان میدهد شوک خارجی، خودِ رشد نقدینگی را نیز تشدید کرده یعنی جهت علیت اینبار از رویداد سیاسی به سمت متغیر پولی بوده، نه برعکس.
این الگو با چرخه آرام و پیوسته سیاست پولی همخوانی ندارد، اما کاملاً با چرخه اخبار خارجی همراستا است. به بیان دیگر، نقدینگیِ در حال رشد شرط لازم تورم بالا را فراهم کرده، اما شوک خارجی شرط کافی برای شتابگیری، زمانبندی و حتی تشدید خودِ رشد نقدینگی بوده است. تا زمانی که منبع نااطمینانی خارجی برطرف نشود، حتی انضباط پولی داخلی توسط بانک مرکزی بهتنهایی نمیتواند انتظارات تورمی را مهار کند و در این شرایط دست سیاستگذار پولی برای کنترل تورم خالی است، به عبارت دیگر کانال اصلی تورمی، دیگر صرفاً پول نیست، بلکه اعتماد به آینده روابط خارجی و انتظارات تورمی است.
کد مطلب 6951241 
محمدحسین سیف اللهی مقدم
-
اثرپذیری جهشهای کوتاهمدت تورم از تکانههای ارزی
-
همگرایی آمارها در افت تورم؛ ثبت نرخ ماهانه ۳.۴ درصد در مرداد
-
تاثیر شوک های اقتصادی بر تورم
-
هشدار رکود تورمی؛ فشار مضاعف بر ریال و مسئولیت سنگین بانک مرکزی
-
۵ کیلومتر به شبکه متروی تهران اضافه میشود
-
ماهانه ۲۵ تا ۳۰ کودک بی سرپرست در پایانههای تهران شناسایی میشوند
-
۱۳ خرده فروش مواد مخدر سرخه دستگیر شدند
-
«بکاستیج» در تماشاخانه هیلاج دیده میشود
-
تولید ۶ میلیون نهال در ۴۰ هکتار نهالستانهای کهگیلویه و بویراحمد
-
لیگهای صنعتی ربوکاپ از سال آینده راه اندازی میشود
-
تصویر امید در توران؛ «تلما» با دو توله امسالی مشاهده شد
-
«شب نم» برای جشنواره فیلم فجر ساخته میشود
-
بیرجند سومین مرکز خنک کشور شد
-
روایت مهر از یک روز زندگی زنان روستایی در اشکورات
-
اعدام عامل انتقال اطلاعات سایتهای موشکی اصفهان به موساد
-
شرط انصارالله برای آتش بس با عربستان
-
بیانیه شورای امنیت درباره تحولات یمن
-
کره شمالی قطعنامه آژانس درباره برنامه هستهای اش را رد کرد
-
حقوقها باید نیمه دوم سال افزایش یابد؛ جزئیات «طرح اقتصاد مقاومتی»
-
سفیر ایران: وتوی روسیه و چین بر قطعنامه ضدایرانی در تاریخ ثبت شد
-
۲ پیام مهم رزمایش «جان فدایان» ایران از نگاه الجزیره
-
تیم ملی هندبال مردان برابر کویت باخت
-
ناپدید شدن محموله قطعات «اف ۳۵» و احتمال لو رفتن اطلاعات محرمانه
-
ادعای تکراری وزیر جنگ آمریکا درباره فعالیت هستهای ایران
-
روزنامههای ورزشی شنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۵
-
روزنامههای اقتصادی شنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۵
-
روزنامههای صبح شنبه ۲۸ شهریور ۱۴۰۵
- دوربین مداربسته
- مبلمان اداری
- جراح بینی تهران
- بلکا
- جراح بینی در تهران
- لوازم تحریر
- خرید طلای آب شده
- قیمت موکت
- تور کربلا
- استند تسلیت
- مداحی اربعین
- مرجع پاسخ معتبر پزشکان
- فروش مواد شیمیایی
- قیمت ایمپلنت
- قطعات لباسشویی
- آموزشگاه تیزهوشان
- بلیط هواپیما
- نمایندگی بوش در تهران
- آموزشگاه زبان ملل
- قیمت و خرید سمعک نامرئی
- مهرینو
- تهران تایمز
- روزنامه آگاه